Jak zauważa L. Niederle, Słowianie posiadali własne określenia związane z obrzędami ofiarnymi, takie jak „treba” (ofiara) czy „trebiste” (ołtarz). Najstarsze zapisy nazwy miasta – „Trebiatow” i „Trebiatowe” – mogą potwierdzać związek Trzebiatowa z dawnymi miejscami kultu. Hipotezę tę wzmacniają odkrycia archeologiczne, wskazujące na istnienie słowiańskiego ośrodka religijnego na tych terenach.

Odkrycia archeologiczne i początki chrześcijaństwa

W 1931 roku niemieccy archeolodzy odkryli około 100 metrów na północ od wału biegnącego wzdłuż rzeki Regi owalną budowlę o wymiarach 10 × 13 metrów, zorientowaną na osi północ–południe. Konstrukcja składała się z rowu o szerokości około 1,5 metra i głębokości pół metra. Znaleziono w nim pozostałości przepalonej gliny, węgla drzewnego oraz dużą ilość starannie wykonanej ceramiki słowiańskiej. Wewnątrz obiektu odkryto dwa paleniska.

Rok później odnaleziono drugi podobny zespół, a w jego obrębie monetę rzymską cesarza Antonina Piusa, która prawdopodobnie została złożona jako ofiara. Badania te potwierdziły istnienie w Trzebiatowie kultu słowiańskiego bóstwa zwanego „Białym Bogiem”, utożsamianego z bogiem słońca, datowanego na około X wiek.

Chrystianizacja ziem trzebiatowskich wiąże się z działalnością księcia Kazimierza, syna pierwszego historycznie notowanego księcia Pomorza – Warcisława I. To on sprowadził zakonników z klasztoru Świętej Trójcy w Lund, przekazując im jedenaście wiosek pomiędzy Regą a Dębosznicą, połowę jeziora Niflose (prawdopodobnie dzisiejszej Liwii Łuży) oraz kościół w Trzebiatowie.

Kościół Mariacki

Pierwsze wzmianki o kościele maryjnym w Trzebiatowie pochodzą z dokumentów z 1228 roku. Biskup Arnold z klasztoru w Białobokach wraz z całym konwentem przeznaczył na jego budowę wszystkie jałmużny oraz ofiary składane w kaplicy. W zamian przyszli gospodarze świątyni zobowiązali się do budowy i utrzymania szkoły w mieście.

Według badań H. Lemckego zasadnicza część kościoła została ukończona w XIV wieku, natomiast niektóre elementy dobudowano w wieku XV. Świątynia ma imponujące rozmiary: 72 metry długości i około 28 metrów szerokości. W latach 1865–1867 dokonano gruntownej przebudowy w stylu neogotyckim, niestety niszcząc znaczną część pierwotnego gotyckiego wystroju. Kolejna renowacja miała miejsce w 1986 roku.

Wystrój wnętrza

Na szczególną uwagę zasługuje obraz ołtarzowy autorstwa Ernesta Degera – jednego z najwybitniejszych przedstawicieli katolickiego malarstwa sakralnego. Przedstawia on Matkę Bożą z wieńcem gwiazd nad głową, stojącą na księżycu, trzymającą w lewej ręce Dzieciątko Jezus. Podobne dzieła znajdują się w Muzeum Diecezjalnym w Kolonii oraz w Düsseldorfie. W Trzebiatowie obraz czczony jest jako wizerunek Matki Bożej Łaskawej.

We wschodniej części kościoła znajdują się witraże ufundowane w 1867 roku przez króla Wilhelma I, wykonane przez L. Müllera z Berlina według projektu konserwatora zabytków von Quasta. Renesansowe stalle, umieszczone w prezbiterium po obu stronach, do dziś służą jako miejsca dla asysty i ministrantów. Łuk triumfalny zdobią postacie króla Dawida oraz dziewięciu proroków starotestamentalnych, a w 1986 roku uzupełniono go o malowidła przedstawiające m.in. świętych i błogosławionych oraz herby miasta i diecezji.

W nawie północnej znajduje się neogotycki ołtarz boczny poświęcony św. Antoniemu z Padwy, natomiast w nawie południowej – ołtarz przedstawiający Jezusa Zmartwychwstałego.

Organy, wieża i dzwony

W trzebiatowskim kościele znajdują się zabytkowe organy, na których 29 maja 1842 roku wykonano „Stworzenie świata” Josepha Haydna pod batutą Carla Löwego – słynnego kompozytora związanego z kościołem św. Jakuba w Szczecinie. Obecnie instrument wymaga pilnej i gruntownej konserwacji.

Kościelna wieża, wzniesiona na planie prostokąta o wymiarach 28 × 14 metrów, jest budowlą gotycką z cegły, z cokołem i narożnikami wykonanymi z granitu i piaskowca. W średniowieczu wieżę wieńczył wysoki dach z latarnią, natomiast obecne zwieńczenie pochodzi z drugiej połowy XIX wieku. Jej ściany zdobią blendy, a całość zwieńcza ręcznie pozłacany krzyż. W przeszłości wieża pełniła również funkcję latarni morskiej, pomagając marynarzom i rybakom orientować się w położeniu Trzebiatowa, Mrzeżyna i Kołobrzegu.

Kościół posiada jedne z najstarszych dzwonów w Polsce. Najstarszy z nich nosi inskrypcję z datą 1399 roku. Dzwon „Maria” z 1515 roku, odlany przez mistrza Rose Lutkego z Bielefeldu, waży 3,75 tony i słynie z wyjątkowego brzmienia oraz bogatej dekoracji gotyckiej.

Współczesna historia parafii

Od 1941 roku funkcję proboszcza pełnili kolejno: ks. Jan Gresskowski, ks. Kazimierz Rudawski TCh, ks. Tadeusz Długopolski TCh, ks. Henryk Domalewski, ks. Józef Anczarski, ks. Wacław Kiersnowski oraz ks. Henryk Cudak, który od 1980 roku był także kapelanem Wojska Polskiego. Od sierpnia 2004 roku proboszczem parafii jest ks. Andrzej Dowal, natomiast ks. Cudak pozostaje emerytem mieszkającym na terenie parafii.

Trzebiatów jest miastem o niezwykle bogatej i wielowiekowej historii, nierozerwalnie związanej z dziejami Pomorza Zachodniego i Polski. Parafia i kościół Mariacki stanowią ważne świadectwo tych dziejów i pozostają miejscem, które warto odwiedzić – zarówno z powodów duchowych, jak i historycznych.